تبلیغات
موفقیت از ما دور نیست

از نامه‌های کاغذی دیروز تا پیام‌های دیجیتالی امروز

یکشنبه 1 مرداد 1391   03:38 ق.ظ   متینه علی محمدی



«با سلام خدمت... امیدوارم که حالتان خوب باشد، اینجا همه چیز خوب است؛ اگر از حال ما خواسته باشید ملالی نیست جز دوری شما که امیدوارم به زودی زود میسر شود...» این جمله های آشنا شما را یاد چه چیزی می اندازد؟ چقدر منتظر رسیدن لحظه ای بودید که پستچی زنگ خانه را به صدا درآورد و یک نامه را که با چند تمبر باطله ممهور شده بود، به شما تحویل دهد؟ یادتان هست که پیش از باز کردن نامه ابتدا به دقت نشانی گیرنده و فرستنده را می خواندیم تا مطمئن شویم مخاطب نامه خود ما هستیم. تا بازکردن نامه و خواندن آن، حسابی قند توی دلمان آب می شد. «ای نامه برو با شوق خنده/ احوالپرسی کن از قول بنده...»

 

اما فکرش را بکنید تا پیش از آن که ما تمام احساس خویش را در یک پاکت نامه بگذاریم، انسان های پیش از ما چگونه پیام ها و نامه های خود را به راه های دور ارسال می کردند. پس اجازه دهید کمی به گذشته های دور بازگردیم. آن گونه که تاریخ و آثار بر جای مانده روایت می کنند، اجداد و نیاکان مان علاوه بر استفاده از ارتباط چهره به چهره، از طریق طبل و دود پیام هایشان را برای یکدیگر ارسال می کردند، البته در حد نیاز. بشر در این دوره، از دنیای بیرون جامعه محدود خود بی خبر بود. او دنیا را به همان وسعت قلمرو زندگی خویش می شناخت. پس از این دوره، انسان با تلاش برای برقراری ارتباط بیشتر با اطراف خود، به زبان شفاهی دست یافت و از این راه وارد کهکشان شفاهی شد. در نهایت حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بود که یونانی ها برای نخستین بار حروف الفبا را اختراع کردند، انقلابی که تا به امروز ادامه دارد و هر لحظه نیز در حال تکامل است.

 

به طور مسلم، نحوه ارسال پیام در روزگاران پیشین، راه های مشخص و البته محدودی داشت. با این وجود، امروز دیگر شما هیچ شخصی را نخواهید یافت که به وسیله کبوتر، نامه خود را پیک کند. هیچ چاپاری هم در هیچ جا نمی توان یافت تا سرمای جاده را درنوردد و از گرما عبور کند تا تنها به خاطر این که روزی یا ساعتی زودتر نامه را به مقصد برساند. این موارد را می توان تنها در فیلم های تاریخی سراغ گرفت و به تماشا نشست.

 

حالا اگر با سرعت از آن دوره های تاریخی فاصله بگیریم در همین عصر حاضر نیز ارتباطات شاهد تغییر و تحول زیادی بوده است؛ همین نسل ما خاطره هایی به یاد دارد که با وجود کمرنگ شدن، هنوز شیرین است. به طور مثال، همین نامه هایی که می نوشتیم و دور تا دور صفحه آن را با خطوطی نامنظم تزیین می کردیم «سلام دوست خوب من...» بعد آن را به صندوق پستی زرد رنگ سر کوچه می انداختیم و روزهای بسیار منتظر پاسخش می ماندیم. گاهی در آخر نامه ها می نوشتیم که گیرنده جواب «فوری» بدهد. اما همش تقصیر تقدیر بود که این همه شور و هیجان به موزه سپرده شود، راستی اگر می خواهید یادی از آن دوران داشته باشید می توانید به موزه پست و تلگراف در خیابان امام خمینی سری بزنید.

 

 

 

به حرف مفت وقت ما شود صرف!

 

«همه حرف و همه حرف و همه حرف / به حرف مفت وقت ما شود صرف» این تنها یک ضرب المثل است و ریشه آن به دوره ای بازمی گردد که تلگراف در ایران شروع به کار کرد؛ آن موقع ها باور این که می توان و می شود یک پیام را تنها به وسیله یک رشته سیم از یک نقطه به نقطه ای دیگر انتقال داد برای خیلی ها غیرقابل باور بود. حتی عده ای به وجود ارواح شیاطین در سیم های تلگراف معتقد بودند و درست به همین دلیل مردم را از فرستادن تلگرافی منع می کردند! علیقلی خان مخبرالدوله ـ وزیر تلگراف وقت ـ به خاطر زدودن این باور از خاطر مردم، یکی دو روز به مردم اجازه داد که مجانی با دوستان یا نزدیکان خود که در شهرهای اصفهان یا شیراز و تبریز و نقاط دیگر بودند، ارتباط برقرار کنند. چیزی بپرسند و جواب بخواهند تا مردم بدانند که تلگراف شعبده بازی نیست. مردم هم با شنیدن کلمه «رایگان»، فوری صف های طولانی بستند و سیل مخابرات به ولایات روان شد. هرکس هر چه در دل داشت از سلام و تعارف و احوالپرسی و گله و گلایه و شوخی و جدی بر صفحه کاغذ آورده به طرف مخاطب مخابره کرد، زیرا حرف مفت بود و... متولیان تلگراف از این ازدحام که به ستوه آمدند چنین متنی را بر تلگرافخانه نگاشتند: «از امروز به بعد حرف مفت قبول نمی شود» ناگهان صف های بلند آب رفتند.

 

البته این ضرب المثل با ورود تلفن به زندگی مردم به حیات خود ادامه داد! همین که آقای «بل» اختراع تلفن را به نام خود ثبت کرد، طولی نکشید که این دستگاه غیرقابل باور سر از خانه های اعیان و صاحبان مناصب درآورد. به مرور افراد معدودی هم در هر شهر و محله صاحب تلفن شدند. با ورود تلفن به خانه ها احساس نیاز به نامه نگاری کمی فروکش کرد. همین که خانه ای صاحب تلفن می شد خانه مالک آن تبدیل می شد به پاتوق اهالی محل. شماره تلفن آن خانه را حتی فامیل های دور یک همسایه داشتند و در موارد ضروری با آن تماس می گرفتند. صاحب خانه نیز تنها به دلیل معرفت همسایگی می رفت و همسایه مهربان خویش را برای پاسخگویی به تلفنش دعوت می کرد.

 

بعدها هم نسل های جدیدی از تلفن ها وارد بازار شد یا به عبارت بهتر، آنها به حریم خصوصی ما پا گذاشتند؛ تلفن های همراه با امکانات شگفت انگیزی همچون بلوتوث، دوربین عکاسی و فیلمبرداری فیلم و غیره را می گویم. «دیگر هیچ کس تنها نیست»! چون تلفن همراهتان با شماست و جایگزین رفاقت ها شده است.

 

 

 

ارتباط با چاشنی تئوری!

 

همه چیز که دست ما نیست! هست؟! فکرش را نکنید که دیگر بار به گذشته بازگردید. حالا شهرها بی قواره بزرگ شده اند و از آن بی قواره تر ارتباط و دوستی های ماست، اما جامعه کنونی؛ فردیناند تونیس، فیلسوف وجامعه شناس آلمانی، جامعه را به لحاظ ارتباطی به دو نوع تقسیم می کند: اول جامعه معنوی «گمن شافت» و دیگر جامعه صوری «گزل شافت». جامعه معنوی یا گمن شافت، با تراکم انسان روبه رو نیست، بنابراین تنهایی و بی خبری در آن مفهومی ندارد. اعضاء همدیگر را می شناسند و ارتباطات دارای پیشینه و عمق است. این از ویژگی های جوامع کوچک و سنتی است. به طور مسلم، رفاقت ها و همدلی ها در این نوع جامعه معنا و کاربرد بهتری دارد. حرکت افراد در این جامعه نه در خدمت فرد و مصالح شخصی، بلکه در خدمت وحدت جمع است.

 

اما چرخ مدرنیته از روی این نوع جامعه بی وقفه و بدون رحم عبور کرد و آن را در جاده گزل شافت قرار داد. این نوع جامعه از انسان های فراوان در فضای محدود تشکیل می شود که خود موجب عدم امکان شناخت متقابل است. روابط در آن صوری و قراردادی است و تنهایی انسان ها بخش گریزناپذیرش است. ارتباط در گزل شافت سطحی است و اعضاء بیشتر به ظاهر و اطلاعات محدود و مورد نیاز اکتفا می کنند، لذا فاقد دیدگاه های درونی و معنوی هستند. پیوندهای انسان با جامعه براساس مصالح و محاسبه سود و زیان انجام می گیرد. روابط فرد متکی بر خودگرایی و بسیار شکننده است. اعضا در گزل شافت برای دستیابی به مقصودی که عمدتا اقتصادی است با هم پیمان می بندند و روح حسابگری میان وسایل و اهداف تعیین کننده رابطه بین اعضاست. این نوع دوم صدالبته سرنوشت محتوم کلانشهرها و جوامع توسعه یافته است.

 

 

 

تنهاتر از همیشه

 

بازگردیم به همین چند دهه اخیر در جامعه ایران خودمان، نمی شود که همه چیز را با هم داشت! اگر شما بخواهید مقایسه ای از ارتباطات اجتماعی فعلی خود با ده یا بیست سال پیش داشته باشید، شاهد چه تغییراتی بوده است؟

 

زمان زیادی از ورود رایانه به زندگی ما نگذشته است، اما ما سخت شیفته و مجذوبش شدیم، پشت آن ساعت های طولانی نشستیم و در ذهن خویش با شخصیتی ناشناخته گفت و گو کردیم؛ این وسیله روابط اجتماعی را به صورت شگفت انگیزی دستخوش تغییر کرد. حالا کمتر کسی از نسل امروز را می توان یافت که عضو یکی از شبکه های مجازی اجتماعی نباشد. خیلی از کسانی را هم که به اصطلاح «ادشان» کرده ایم اصلا نمی شناسیم، همین ناشناخته بودن به هیجان موضوع اضافه می کند. در چنین حالتی دوست داریم یک تصویر ذهنی ایده آل از فرد ناشناخته برای خود تصویر کنیم. گاهی هم سرمان حسابی یک کلاه گشاد می رود، خامشان می شویم و... اما انگشت ها باز هم با ضرباهنگی ناموزون بر صفحه کلید رایانه ادامه می دهند، چشمان مان خطوط نوشته شده در صفحه مجازی را دنبال می کنند. ناگفته نماند این نوع ارتباط می تواند مزیت هایی چون صرفه جویی در وقت و هزینه را هم داشته باشد.

 

 

 

تو باور نکن!

 

پرسش اساسی این است که انسان هزاره سوم با دسترسی به فناوری های نوین ارتباطی چه فرصتی را برای خود مهیا کرده است؟ از آن چگونه بهره می گیرد و آن را جایگزین چه چیزهایی کرده است؟

 

حالا دیگر صندوق های پستی برای ما تنها یک خاطره شده اند؛ بساط شان از کنار خیابان ها برچیده شدند؛ تکنولوژی های زیادی آمدند، برخی ماندند و برخی نیز نیامده مغلوب فناوری دیگر شدند... اما زندگی چیزی کم دارد، یک هیجان، احساسی که تنها در یک نوشته می توان آن را یافت و خواند؛ می توانی نویسنده را با تمام وجود و تنها در همین چند خط نامه احساس کنی «اگر از حال بنده هم خواسته باشید، ملالی نیست جز دوری شما...» اما تو باور نکن!

 

کاش می شد همین حالا صدای زنگ به صدا درمی آمد و آقای پستچی نامه ای از یک دوست قدیمی می آورد همان نامه هایی که بیشترشان یک شکل بودند و با چنین جمله هایی هم تمام می شد: «ای نامه که می روی به سویش/ از جانب من ببوس رویش» یا «نامه نوشتم بر برگ پسته/ جوابم را بده گردن شکسته» و دست آخر این که «اگر روزی تو را کردم فراموش/ بدان شمع وجودم گشته خاموش»... کاش می شد همین حالا زنگدر به صدا می آمد...


»